Paniekaanvallen bij je Kind? Wat Wél Helpt als Ouder (en Wat Niet)

Kampt je zoon of dochter met paniekaanvallen? Of eerder met die sluimerende angst die als een grijze wolk boven alles blijft hangen? Paniekaanvallen bij je kind zijn heftig, ook voor jou als ouder. Je maakt je vast zorgen. Misschien lig je er ’s nachts wakker van. Je wilt helpen, je probeert van alles, en toch lijk je telkens tegen een muur te botsen.

De slaapkamerdeur gaat dicht. “Laat me gewoon.” “Jij begrijpt het toch niet.” Je goedbedoelde advies komt niet aan, of lijkt het soms zelfs erger te maken. Je twijfelt: moet ik doorduwen (niet “bepamperen”) of net sparen? Heb ik iets verkeerd gedaan of het erger gemaakt? Ondertussen merk je dat het hele gezin stilaan rond de angst begint te draaien. Uitstapjes worden afgezegd, er wordt school gemist. Soms voel je frustratie, en daar schaam je je dan weer over. En misschien kijken jij en je partner er ook nog eens anders naar, wat het er thuis niet makkelijker op maakt en soms voor ruzies zorgt.

Je weet niet meer goed hoe je het juist kunt doen? Heel begrijpbaar!

“Geloof me, ik weet waarover ik spreek. Als psycholoog zie ik het wekelijks in mijn praktijk. Als ex-angstlijder heb ik het zelf jarenlang aan den lijve ondervonden. En als papa van drie kastaars weet ik maar al te goed hoe machteloos je je kan voelen als je kind het moeilijk heeft.”

In dit artikel neem ik je mee in wat er in het hoofd en lijf van je tiener gebeurt, waarom gewone tips vaak niet werken en wat je als ouder wél kunt doen. En er is veel hoop.

Hoe Voelt Angst voor je Kind? Veel Meer dan een Schrikje!

Angst bij jongeren heeft veel gezichten. Een paar voorbeelden:

• Paniekaanvallen: uit het niets bonst het hart als een razende, de adem stokt, alles voelt onwerkelijk. In het hoofd flitst: “Ik ga dood” of “Ik word gek.”
• Gegeneraliseerde angst: voortdurend piekeren en scannen of er niet ergens iets misloopt. Nooit echt gerust zijn.
• Sociale angst: de schrik om beoordeeld of uitgelachen te worden. Een spreekbeurt, de klas binnenstappen of een feestje worden een berg.
• Posttraumatische stress: herbelevingen, snel schrikken, constant op je hoede zijn na een ingrijpende gebeurtenis.

Ze hebben één ding gemeen: dit is geen gewoon schrikje. Een schrikreactie, zoals voor een toets of een presentatie, is draaglijk en staat in verhouding tot de situatie. Ze verdwijnt meestal snel. Angst daarentegen is diep en existentieel. Ze staat niet meer in verhouding tot wat er gebeurt en geeft een gevoel van controleverlies en wanhoop.

Je kind heeft hier niet voor gekozen

Besef vooral dit: je kind wil dit zelf ook niet. Het heeft er niet voor gekozen en wil maar al te graag zijn of haar leven terug. Jongeren met angst voelen zich vaak:

• machteloos, omdat het lichaam hen lijkt te “verraden”;
• eenzaam en anders, met de overtuiging dat ze de enige zijn en dat leeftijdsgenoten het leven moeiteloos lijken te begrijpen;
• beschaamd en buitengesloten, omdat ze afspraken afzeggen of niet meer mee kunnen;
• heel kritisch voor zichzelf. Een strenge innerlijke stem fluistert: “Je stelt je weer aan” of “Anderen hebben het veel moeilijker.” Het zelfbeeld krijgt vaak ook een flinke knak.

Waarom goedbedoeld advies vaak niet werkt

En dan zijn er de goedbedoelde adviezen. “Ontspan je gewoon wat meer.” “Je moet er niet zoveel mee bezig zijn.” “Eens goed op reis gaan, dat zal je deugd doen.” Bij kleine stresskes werkt zo’n advies prima. Bij paniekaanvallen en hardnekkige angst werkt het vaak averechts. Je kind kan er zich zelfs nog hopelozer door voelen: “Als zelfs dat niet helpt, ben ik dan de enige die niet te helpen valt?” Meer daarover lees je in adviezen bij angst die wél werken.

“Nee, het ligt niet aan jouw slechte wil of ‘zwakheid’ om met stress om te gaan. Angst vereist gewoon een andere benadering.”

Paniekaanval: Wat Gebeurt Er Eigenlijk? Een Goede Uitleg Doet Wonderen

Heb je zelf ooit met paniek of angst geworsteld? Dan herinner je je vast nog hoe belangrijk het was om te begrijpen wat er met je gebeurde.

Neem paniekaanvallen. Ze ontstaan vaak out of the blue: in de auto, in de les, voor de tv. Ze voelen zo intens en zelfs buitenaards aan dat ze met geen enkel ander gevoel te vergelijken zijn. Dat plotse controleverlies, zonder zichtbare reden, doet een jongere daveren op zijn fundamenten. Niet zelden hoor ik: “Sinds dat moment is mijn leven veranderd. Ik heb nog nooit iets zo heftigs meegemaakt.”

Op zo’n moment is het belangrijk om die ervaring te normaliseren. Dat doen we met psycho-educatie: een duur woord voor een goede, onderbouwde uitleg over wat paniekaanvallen zijn en wat er gebeurt als je er eentje hebt.

De angst-switch: een waakhond die te snel blaft

Diep in ons brein zitten twee kleine structuurtjes: de amygdalae. In Paniek Ontmaskerd noem ik ze eenvoudig de angst-switch. Dat systeem is ooit ontwikkeld om ons te beschermen tegen echt gevaar, zoals een roofdier in de oertijd. Gaat de switch op “aan”, dan maakt je lichaam zich razendsnel klaar om te vechten of te vluchten.

Bij een paniekaanval springt die switch onterecht aan, terwijl er geen gevaar is. Wat volgt, zijn de typische symptomen van een paniekaanval:

• een bonzend hart en een hogere bloeddruk;
• ademnood of het gevoel niet genoeg lucht te krijgen;
• zweten, duizeligheid, misselijkheid of gespannen spieren;
• de omgeving voelt vreemd of ver weg (derealisatie), of je voelt je los van jezelf (depersonalisatie);
• een allesoverheersend doemgevoel.

Al die sensaties komen van een stoot adrenaline, noradrenaline en cortisol. Ze voelen verschrikkelijk aan, maar zijn in de kern onschuldig.

Waarom het brein rampscenario’s maakt

Omdat er buiten geen gevaar te zien is, zoekt het brein de oorzaak in het lichaam of in de situatie. “Als het zo erg voelt, moet het toch ook erg zijn?” Zo ontstaan gedachten als “Ik krijg een hartaanval” of “Ik word gek.” Ik vergelijk angst graag met een overtuigende acteur: hij speelt zo goed dat je erin meegaat, ook al is het toneel. Iets sterk voelen, betekent niet dat het waar is. Sterker nog: hoe existentiëler en onwerkelijker het aanvoelt, hoe duidelijker het van de angst-switch komt.

Goed om te weten voor ouders: één paniekaanval, of zelfs een reeks, betekent nog niet dat je kind een paniekstoornis heeft. Daarvoor moeten er nog andere elementen meespelen, zoals een voortdurende angst voor nieuwe aanvallen en vermijding.

Waarom uitleg ook schaamte en eenzaamheid verzacht

Een goede uitleg doet enorm veel. Ook voor de gevoelens van eenzaamheid en schaamte die vaak meekomen. “Ben ik de enige die dit heeft? Ik moet wel heel gek zijn in vergelijking met mijn leeftijdsgenoten.” Nee, je kind is niet gek en er is niets mis met hem of haar. De angst-switch staat gewoon even te hard aan.

Hoe Help je je Kind met Angst? Nabijheid en Hoop

Als ouder willen we het probleem oplossen. Dat is normaal: we hebben hier ook drie kastaars rondlopen, en ook ik betrap mezelf erop. We proberen onze machteloosheid als ouder te managen door adviezen te geven. Soms trachten we ook de angst (of andere gevoelens) te minimaliseren. “Maar alé! Er is nu toch niks ergs aan de hand? Ga nu toch mee naar het familiefeest, die gaan je niet opeten hoor!”

Dat laatste helpt helaas niet zo goed. Het ontkent de realiteit die je kind op dat moment ervaart. Je kind voelt zich dan niet gezien, en dat doet pijn. Je doet daarmee niets fout. Angst vraagt een andere aanpak, en die kunnen we samen leren.

Wat wél helpt (even geplukt uit fora)

• Nabijheid. Er gewoon zijn, zonder meteen te willen oplossen. Je fysieke aanwezigheid alleen al kan veel troost geven. Kom dicht bij de ervaring van je kind en durf te benoemen dat het om een paniekaanval gaat.
• Geloven. Een jongere schreef op een forum aan een andere ouder dat net het geloven in en steunen van haar paniekaanvallen was wat ze zelf zo graag van haar eigen ouders had gekregen. Prachtig!
• Herhalen. Blijf uitleggen wat paniek en angst zijn, ook als je het al tien keer hebt gezegd. Angst vergeet snel.
• Normaliseren. Veel mensen krijgen hiermee te maken. Je kind is echt niet de enige.
• Focussen op wat jij in handen hebt. Dat is je eigen reactie en een thuis waarin je kind zijn of haar angst leert begrijpen (ReachOut Parents).

Probeer eens dit…

Hoop vasthouden, ook als je kind ze even kwijt is

Als ouders dragen we met andere woorden de pijn een stukje mee. En we laten ons niet vangen door onze eigen onmacht wanneer ons kind zegt dat de toekomst er somber uitziet.

Neem signalen uiteraard altijd ernstig en contacteer een goede hulpverlener. Uit je kind gedachten over niet meer willen leven? Contacteer dan ook de huisarts en bel de Zelfmoordlijn op 1813. Bij acuut gevaar kies je voor 112. In alle andere situaties is het belangrijk dat we de angst ook niet gaan “over-dramatiseren”. Er is namelijk hoop: houd die vast voor je tiener of jongvolwassene. Er zit een logica in de angst. Wat we samen, bijvoorbeeld met een hulpverlener, moeten bekijken, is enkel hoe we het mechaniekske terug wat meer op “uit” kunnen zetten.

Niet door nog meer controle, of door het gevoel niet te willen voelen. Wel door ruimte te maken, het gevoel te duiden, het angstmechanisme te ontmaskeren en niet-aflatende, onvoorwaardelijke hoop uit te stralen.

Terugval Hoort Erbij (en is een Leerkans)

Angst is een venijnig beestje. En dat is eigenlijk begrijpbaar: het wil ons veilig houden en geeft net daarom zo’n overweldigend gevoel van “waarheid”. Het heeft er alle baat bij om je kind zo overtuigend mogelijk te laten geloven dat er gevaar is. En dat het verdorie belangrijk is om zich daarop voor te bereiden, of de situatie uit de weg te gaan.

Angst heeft ook de neiging om af en toe opnieuw de kop op te steken, met de boodschap:

“Zeg, ben je nu wel echt zeker dat er niks is? Misschien heb je iets over het hoofd gezien? Mogelijk ga je toch doodgaan of gek worden, hoor!”

Toegegeven, zulke momenten zijn nooit fijn. Ze kunnen de diepe indruk en wanhoop geven dat er nooit een einde komt aan de ellende. Bij je kind, maar ook bij jou als ouder.

Mij heeft vooral dit inzicht geholpen: elke angstige uitdaging is een leerkans voor het brein. Een kans om even door de lichamelijke sensaties heen te gaan en te ontdekken dat het alarm dat net afging een vals alarm was. Alle bijhorende doemscenario’s en ongemakkelijke gedachten zijn eigenlijk pogingen om de angst te bezweren, terwijl er niets te bezweren valt.

Het brein leert trouwens het best als de uitkomst verrast: “Ik dacht dat ik gek zou worden, en er is niks gebeurd. Ik kon gewoon verder.” Herstel loopt zelden in een rechte lijn. Er zijn ups en downs, periodes van stilstand en soms tijdelijk een stapje terug. Zo’n stapje terug hoort bij herstel en zegt niets over de kansen van je kind.

Zoek Hulp, Ook voor Jezelf

Hulp zoeken is belangrijk, en niet alleen voor je kind. Soms ook voor jezelf als ouder.

Je kind zien lijden maakt namelijk heel wat los: onmacht, verdriet, schuldgevoel, soms ook oude pijn. Niet zelden hebben jongeren met paniekaanvallen of angsten een of twee ouders die zelf met dezelfde uitdagingen hebben geworsteld. Sta daar even bij stil, zonder jezelf iets te verwijten.

Een paar dingen die kunnen helpen:

• Kijk naar je eigen reactie. Je eigen angst kan, vaak onbewust, meespelen in hoe je reageert: sneller redden, meer controleren, meer geruststellen. Daar zelf aan werken is een cadeau voor je kind.
• Wees een rolmodel. Als jij hulp durft te zoeken, toon je je kind dat dat normaal en sterk is. Je hoeft met andere woorden niet “sterk” te zijn volgens de klassieke stereotiepe opvattingen.
• Zorg voor je eigen batterij. Slaap, een babbel met je partner of een vriend, en momenten waarop het eens niet over angst gaat.
• Trek samen aan één zeel. Spreek met je partner of de andere ouder af hoe jullie reageren. Dezelfde taal en dezelfde aanpak geven je kind houvast.
• Laat het schuldvraagstuk los. De meeste ouders doen wat ze kunnen, vaak met wat ze zelf hebben meegekregen. Kijk vooral naar wat je kind nu nodig heeft. Plus, je zelf constant beschuldigen helpt eigenlijk niemand verder. Ook niet je kind.
• Ook als je kind (nog) geen hulp wil, kun jij gerust als ouder al bij een hulpverlener terecht voor begeleiding en tips. Dat kan helpen bij de gekende machteloosheid.

Hoe kies je een goede hulpverlener?

De huisarts is vaak een goed eerste aanspreekpunt. Vraag bij een therapeut naar de basisopleiding: een klinisch psycholoog of psychiater heeft een erkende universitaire opleiding gevolgd. Voor psychotherapie is daarnaast een bijkomende, langdurige therapieopleiding nodig. Kijk ook of de hulpverlener ervaring heeft met angst, en vertrouw op de klik: voelen jij en je kind zich veilig en gezien? In België kun je terecht bij de eerstelijnspsychologische zorg (goedkopere zorg). In privépraktijken krijg je vaak een kleine terugbetaling via je ziekenfonds (bv. CM).

Alleen is maar alleen. Goede begeleiding gaat over zoveel meer dan technieken. Het gaat om de ervaring dat er iemand is die meedenkt, aanmoedigt en je ziet.

Zelfhulp als Eerste Stap

Sommige jongeren of ouders zien hulpverlening nog niet meteen zitten. Daar kunnen tal van redenen voor zijn: schaamte, lange wachtlijsten, een eerdere ervaring die niet goed viel, of gewoon de kostprijs voor het gezin. Gelukkig zijn er ook heel wat boeken die je op weg kunnen zetten, kunnen geruststellen en de deur kunnen openen om er later in begeleiding mee aan de slag te gaan.

Een daarvan is mijn boek Paniek Ontmaskerd (en de bijhorende eCourse). Ik leg er niet alleen heel duidelijk in uit wát paniekaanvallen zijn. Je leert ze ook begrijpen, ontmaskeren en er anders mee omgaan, zodat ze kunnen afnemen. In het laatste deel geef ik ook ideetjes om te werken aan de mogelijke wortels van je paniek of angst. Het boek werkt met of zonder hulpverlener, en kan ook naast een lopende therapie gebruikt worden.

Kort Samengevat: Paniekaanvallen bij je Kind

Wat je kind doormaakt:

• Angst is geen schrikje, maar een intense, existentiële ervaring met controleverlies.
• Je kind heeft hier niet voor gekozen en voelt zich vaak machteloos, eenzaam, beschaamd en anders.
• Goedbedoeld advies werkt vaak niet. Dat ligt niet aan je kind, angst vraagt een andere aanpak.

Wat helpt:

• Uitleg: de angst-switch staat onterecht op “aan”. Er is niets mis met je kind.
• Nabijheid in plaats van minimaliseren of oplossen.
• Onvoorwaardelijke hoop, ook als je kind ze zelf even kwijt is.
• Terugval zien als een leerkans, niet als mislukking.
• Hulp zoeken voor je kind én voor jezelf.
• Zelfhulp als eerste stap: een goed boek, de eCourse of de bib.

Een woordje voor jou, lieve ouder

Je hoeft het niet perfect te doen. Dat je dit artikel tot hier hebt gelezen, zegt al hoeveel je om je kind geeft. Er zit een logica in de angst, er is een weg naar herstel, en er is hoop. Die hoop mag jij voorlopig vasthouden voor je kind, tot het die zelf weer kan dragen.

Veelgestelde Vragen over Paniekaanvallen bij Kinderen

Hulp Nodig als Ouder?

In mijn praktijk begeleid ik zelf enkel volwassenen. Als ouder kan je wel bij mij terecht voor advies, online of live. Ik denk graag met je mee over wat je kind nodig heeft en help je ook met een doorverwijzing naar een goede hulpverlener voor je tiener.

• Boek een gesprek als ouder (online of live)
• eCourses met uren video en oefeningen rond paniekaanvallen en angst
• Het boek Paniek Ontmaskerd, ook te ontlenen in de bib

Wil je meer van dit soort inzichten in je mailbox? Schrijf je in op mijn nieuwsbrief.

Veel succes!
Warme groet

Michel Lahaye
Klinisch Psycholoog